تنش گرمایی گیاهان چیست؟
تنش گرمایی گیاهان چیست؟
یکی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده رشد و عملکرد گیاهان در بسیاری از مناطق جهان است، کشورهایی که در مناطق خشک و نیمه خشک قرار دارند این موضوع بیشتر مورد توجه قرار می گیرد. وقتی که دما از حد بهینه فیزیولوژیک گیاه بالاتر می‌رود، فعالیت‌های آن مختل می شوند و موجب واکنش هایی می شود که می تواند به گیاه آسیب های جدی وارد کند. این نوع تنش نه‌تنها از رشد رویشی و زایشی گیاه می کاهد بلکه کیفیت و عملکرد محصول نهایی را زیر سوال می برد.بسیاری از مردم به ویژگی‌های ظاهری، کیفیت طعمی، ارزش غذایی، ماندگاری و قابلیت حمل‌ونقل محصول دقت می کنند و می خواهند، همچنین کشاورز می خواهد محصولی سالم به بازار ارائه دهد.متاسفانه امروزه افزایش دما در اثر تغییرات اقلیمی، چرخه تولید محصولات کشاورزی را با تهدیدهای جدی مواجه کرده و برخی مناطق مستعد تولید را در معرض کاهش عملکرد و افت کیفیت قرار داده است.
چه عاملی موجب تنش گرمایی می شود؟
در گیاهان، تنش گرمایی موجب تغییراتی گسترده می‌شود. افزایش دما باعث می شودسرعت تنفس بیشتر و سرعت فتوسنتزکمتر رخ دهد. این امر سبب کاهش ذخیره مواد فتوسنتزی و در نتیجه کوچک شدن میوه، کم شدن وزن نهایی و پایین آمدن قدرت رشد می‌شود. گیاه برای این که با تنش گرمایی مقابله کند، پروتئین‌های شوک گرمایی تولید می‌کند که از ساختارهای سلولی حفاظت می‌کنند، اما این ظرفیت محدود است و تحمل گیاه را از بین می برد.هنگامی که شدت گرما زیاد است، غشاهای سلولی دچار نشت، ساختار کلروفیل تخریب و تعادل تنظیم روزنه‌ها از بین می روند. بسته شدن روزنه‌ها باعث می شود که جذب دی‌اکسیدکربن کم و در نتیجه فرایند فتوسنتزکاهش یابد.
می دانید تنش گرمایی چه بلایی سر گیاهتان می آورد؟
در بسیاری از محصولات باغی و سبزیجات، تنش گرمایی، شکل و شمایل گیاه را تغییر می دهد که این عامل بسیار در بازار موثر خواهد بود. مثلا در گوجه‌فرنگی، خیار، فلفل، انگور و سیب، دمای زیاد موجب آفتاب‌سوختگی، لکه‌های سفید یا قهوه‌ای، ترک خوردگی، پف‌دار شدن بافت، کاهش قندهای محلول، افزایش اسیدیته و اختلال در رنگ‌گیری طبیعی میوه می‌شود. این موارد هرچند ممکن است ارزش تغذیه‌ای محصول را به‌طور کامل از بین نبرند، اما موجب کاهش جذابیت ظاهری و در نتیجه کاهش انتخاب توسط مصرف‌کنندگان می‌شوند. در بازار، محصولی که از نظر اندازه کوچک‌تر، رنگ نامتقارن یا لکه‌دار باشد، در واقع ظاهر خوشایندی نداشته باشد معمولاً با قیمت بسیار پایین‌تر یا حتی بدون مشتری باقی می‌ماند.
همچنین در گیاهان زراعی چون گندم، برنج، ذرت و جو، تنش گرمایی در مرحله گلدهی می‌تواند باعث عقیم شدن گل‌ها، کاهش تشکیل دانه و افت قابل توجه عملکرد شود. دمای بالا در مرحله پر شدن دانه، وزن هزار دانه را پایین و کیفیت نهایی محصول از نظر سبوس، نشاسته، عطر و قابلیت فرآوریرا کاهش می دهد. برنجی که تحت تنش گرمایی قرار گرفته است، پس از فرآوری درصد شکستگی بیشتری دارد، شفافیت دانه کمتر می‌شود و چسبندگی آن در زمان پخت تغییر می‌کند؛ عواملی که همگی مستقیماً بر بازارپسندی تأثیر می‌گذارند. در گندم نیز فرآوری آرد و کیفیت نان از این تنش تأثیر می‌پذیرد، زیرا ترکیب پروتئین و نشاسته در دانه‌های تحت تنش گرمایی تغییر می‌کند.
تنش گرمایی در مراحل کاشت، داشت و برداشت در گیاه اثرگذار است. محصولاتی که در زمان رشد دچار گرمازدگی شده‌اند، معمولاً بافت ضعیف‌تری دارند، میزان مواد جامد محلول در آن‌ها کمتر و سرعت فساد آن‌ها بالاتر است. چنین محصولاتی در انبار ماندگاری کوتاه‌تری دارند و هنگام حمل‌ونقل سریع‌تر دچار له‌شدگی یا تغییر رنگ می‌شوند. در نتیجه، ضایعات پس از برداشت افزایش یافته و هزینه‌های اقتصادی برای تولیدکننده و فروشنده بیشتر می‌شود.
از نظر کیفیت تغذیه‌ای نیز تنش گرمایی تأثیر زیادی دارد. داما که بالا می رود از مقدار تولید آنتی‌اکسیدان‌ها، ویتامین C، ترکیباتمعطر، فلاونوئیدها و قندهای طبیعی در بسیاری از میوه‌ها می کاهد . در نتیجه ارزش غذایی کم می شود. محصول تولید شده طعم جالبی ندارد. در انگور و توت‌فرنگی، گرمای شدید باعث کاهش ترکیبات فنولی مفید و میوه طعم تلخی پیدا می کند. بنابراین محصول مطلوبیت خود را از دست می‌دهد و بازارپسندی آن کاهش می‌یابد. همچنین گرما به پیری سریع تر بافت کمک و تنفس میوه را کاهش می دهد و عمر انبارداری آن را کمتر می کند.
راهکارهای مناسب برای مقابله با تنش گرمایی :
بهترین راهکار این است که بیاییم در مناطقی در گیاه در معرض گرمای شدید است از ارقامی برای تولید استفاده کنیم که در مقابل گرما مقاوم هستند. کارشناسانی هستند که با استفاده از روش‌های سنتی و فناوری‌های نوین مانند مهندسی ژنتیک، ژن‌های مقاومت به گرما را شناسایی و ارقامی تولید کرده‌اند که توان تحمل دمای بالا را دارند. این ارقام بدون کاهش قابل توجه در کیفیت، قادرند در شرایط گرم عملکرد اقتصادی مناسب ارائه دهند.
علاوه بر اتنخاب کونه های مناسب، مدیریت مزرعخ بسیار مهم است. باید بیاییم از سایه‌بان‌ها یا توری‌های محافظ در باغ‌ها و گلخانه‌ها استفاده کنیم.مالچ‌پاشی برای حفظ رطوبت، آبیاری منظم و اصولی، مدیریت تغذیه گیاهی، و استفاده از کودهای آلی یا زیستی می تواند شدت تنش را کاهش دهند. محلول‌پاشی با کلسیم، اسیدهای آمینه، عصاره جلبک، تنظیم‌کننده‌های رشد و ترکیبات ضدتنش نیز می‌تواند به حفظ کیفیت محصول کمک کند. این ترکیبات موجب تقویت دیواره سلولی، افزایش فعالیت آنتی‌اکسیدان‌ها و بالا بردن مقاومت فیزیولوژیکی گیاه می‌شوند.
پس از برداشت محصول چه کارهایی انجام دهیم:
باید در ساعات خنک روز برداشت انجام شود.همچنین با انتقال سریع به محل پیش‌سردسازی، بسته‌بندی مناسب، نگهداری در شرایط رطوبت و دمای کنترل‌شده و جلوگیری از تماس مستقیم نور خورشید، همگی به حفظ بازارپسندی محصول کمک می‌کنند. محصولاتی که با دقت بیشتری نگهداری می‌شوند، حتی اگر تا حدی تحت تأثیر تنش گرما قرار گرفته باشند، امکان فروش و مصرف بهتر و طولانی‌تری خواهند داشت
نتیجه گیری:
در عصر تغییرات اقلیمی، بایستی از فناوری‌های نوین کشاورزی، سیستم‌های هوشمند پیش‌بینی دما، اینترنت اشیاء، نانوکودها و روش‌های نوین آبیاری استفاده شود.کشاورز باید با اطلاعات و آگاهی لازم در مورد مدیریت تنش ها بتواند به تولید محصول با ارزش تر کمک کند. با مدیریت صحیح مزرعه و تولید ارقام مناسب می توان محصولاتی با کیفیت، سالم و بازارپسند تولید کرد و در خدمت عموم مردم قرار داد.
