خزه ها و گلسنگ ها چه موجوداتی هستند؟

از فتوسنتزکننده های روی زمین هستند که از نظر ساختاری ساده اما در پایداری اکوسیستم های طبیعی و سیستم های کشاورزی بسیار مهم و تاثیرگذارند. از اولین اشکال حیات گیاهی محسوب می شوند که سطح زمین های برهنه را اشغال کرده و شرایط را برای شکل گیری خاک و رشد گیاهان پیشرفته تر فراهم کرده اند. خزه ها و گلسنگ ها به عنوان شاخص های زیستی، تنظیم کننده های رطوبت و عناصر موثر در سلامت خاک شناخته می شوند.

خزه ها گیاهان غیر آوندی هستند که فاقد ریشه، ساقه و برگ واقعی هستند. برای انتقال آب و مواد غذایی از بافت های ساده استفاده می کنند و به همین دلیل در محیط های مرطوب، سایه دار و خنک رشد می کنند. خزه ها برای تولیدمثل از هاگ کمک می گیرند و مرحله ی لقاح آن ها وابسته به وجود آب است. این خصلت موجب حضور خزه ها و نشانه ی رطوبت مناسب محیط می باشد. ساختار خزه ها شامل ریزوئیدها برای اتصال به بستر، اندام ساقه و برگ مانند است. اگرچه این اندام ها عملکردی شبیه گیاهان عالی دارند ولی از نظر تکامل ساده هستند.خزه ها به سه گروه تقسیم می شوند: کبدی، شاخکی، حقیقی که خزه های حقیقی فراوان ترین گروه هستند و اغلب به صورت فرش سبز رنگ روی خاک جنگل ها، باغ ها و زمین های مرطوب دیده می شوند.

گلسنگ

موجوداتی خاص که از همزیستی قارچ با جلبک یا سیانوباکتری به وجود آمده اند. قارچ نقش محافظ، جذب آب و مواد معدنی را دارد و جلبک از طریق فتوسنتز، مواد غذایی تولید می کند. این همزیستی موجب می شود که گلسنگ ها توانایی زنده ماندن در شرایط بسیار سخت مثل خشکی شدید، سرما یا فقر غذایی را داشته باشند. گلسنگ ها نه گیاه واقعی محسوب می شوند و نه قارچ مستقل، بلکه یک سیستم زیستی مشترک هستند که روی سنگ ها، پوست درختان، خاک و حتی سازه های انسانی رشد می کنند.

انواع گلسنگ ها

از نظر شکل ظاهری، به سه گروه پوسته ای، برگی شکل، بوته ای دسته بندی می شوند که هر یک از این اشکال، سازگاری خاصی با شرایط محیطی دارند و همین موضوع باعث چراکنش گسترده گلسنگ ها در سراسر جهان شده است.

تفاوت خزه ها و گلسنگ ها:

خزه ها گیاهان غیر آوندی هستند. در حالی که گلسنگ ها حاصل همزیستی قارچ و جلبک است. خزه ها برای رشد و تولیدمثل به رطوبت مداوم نیاز دارند. اما گلسنگ ها تحمل خشکی بسیار بالایی دارند. همچنین گلسنگ ها نسبت به آلودگی هوا خیلی حساس هستند و به عنوان شاخص زیستی کیفیت هوا شناخته می شوند.

نقش خزه ها و گلسنگ ها در طبیعت:

از مهمترین آن ها مشارکت در تشکیل اولیه ی خاک است. آن ها با رشد روی سنگ ها و سطوح فقیر به تدریج باعث خرد شدن بستر و افزایش مواد آلی می شوند. خزه ها همچنین با جذب و نگهداری آب، از فرسایش خاک جلوگیری کرده و رطوبت محیط را افزایش می دهند. گلسنگ ها با تثبیت نیتروژن، به غنی سازی خاک کمک می کنند و در برخی مناطق منبع غذایی جانداران به شمار می روند.

خزه ها با حفظ رطوبت خاک مخصوصا در خاک های سبک یا شنی و مناطق خشک به بهبود شرایط رشد گیاهان کمک می کند. وجود لایه ای از خزه روی سطح خاک تبخیر آب را کاهش داده و از سله بستن خاک جلوگیری می کند. در برخی باغ ها و مزارع، حضور خزه ها، نشانه ی سلامت خاک و نبود شوری یا آلودگی شدید است. همچنین موجب افزایش مواد آلی و بهبود ساختمان خاک می گردد. در گلخانه ها و کشت های خاص، از خزه به عنوان بستر نگهدارنده ی رطوبت برای قلمه ها و گیاهان زینتی استفاده می شود.

پوسته‌های زیستی خاک، جوامع فراوان و گوناگونی هستند که شامل مجموعه‌ای از میکروارگانیسم‌ها مانند سیانوباکتری‌‌ها، جلبک‌های سبز، گلسنگ‌ها، قارچ‌ها، خزه‌ها و ذرات خاک مرتبط با آن ها هستند. کاهش pH و EC در خاک‌های فاقد پوسته و افزایش کربن‌آلی و کربنات کلسیم در حضور خزه و گلسنگ در عمق 5-0 سانتی‌متری خاک می‌باشد. گلسنگ ها در کشاورزی اهمیتی غیر مستقیم دارند. حساسیت بالای آن ها به آلودگی هوا باعث شده است به عنوان شاخص طبیعی برای ارزیابی طبیعت محیط اطراف مزارع و باغ ها استفاده شوند. کاهش گلسنگ ها می تواند هشداری برای وجود آلاینده های شیمیایی، سموم یا فلزات سنگین باشد. برخی گلسنگ ها با تثبیت نیتروژن به افزایش حاصلخیزی خاک های فقیر و در بلندمدت شرایط را برای رشد گیاهان زراعی بهبود می بخشند. از بین رفتن خزه ها و گلسنگ ها نشانه ی تخریب اکوسیستم، تغییرات اقلیمی یا مدیریت نادرست زمین های کشاورزی است. در زمان گذشته از گلسنگ ها برای رنگرزی، داروسازی سنتی و تولید مواد ضدعفونی کننده استفاده می شد و امروزه نیز تحقیقات علمی درباره خواص دارویی آن ها ادامه دارد.

نتیجه گیری:

خزه ها و گلسنگ ها با وجود ساختار نقش اساسی در طبیعت و کشاورزی ایفا می کنند. این موجودات با حفظ رطوبت، بهبود خاک، تثبیت نیتروژن و نشان دادن سلامت محیط زیست، پایه های پایداری اکوسیستم ها و کشاورزی پایدار را تقویت می کنند. توجه به نقش آن ها می تواند به مدیریت بهتر خاک و حفظ منابع طبیعی کمک شایانی کند.