مایکوریزا چیست؟

زمانی که بیماری‌ یا آفت‌ها وارد صنعت کشاورزی می شوند، اکثرا مواد شیمیایی به عنوان راه حل ارائه می‌شوند. ولی درخواست برای راه‌حل‌های ارگانیک رو به افزایش است، چرا که در دسترس بودن محصولات شیمیایی متغير است. حیات خاک می‌تواند به عنوان یکی از راه حل‌های بهتر باشد. چرا که با وجود قارچ‌ و باکتری‌های بی‌ضرر مختلف، فضای کمتری برای عوامل بیماری‌زا باقی می‌گذارد.

مایکوریزا مهم‌ترین روابط همزیستی در خاک و گیاهان است که نقش اساسی در رشد و پایداری اکوسیستم‌های طبیعی و کشاورزی دارد. مایکوریزا بیشتر در خاک استفاده می‌شود، چرا که می‌تواند به راحتی در آن مستقر شود. کاربرد میکوریزا در کشت جزء مورد عمل، کمتر اتفاق می‌افتد. هرچند، اگر از نوع خاصی از میکوریزا استفاده کنیم، این کار غیرممکن نیست.در واقع رابطه میان ریشه گیاهان و قارچ‌های مفیدی که درون خاک زندگی می کنند و در طول میلیون‌ها سال تکامل پیدا کرده اند امروزه به‌عنوان یک ابزار مؤثر برای افزایش رشد، مقاومت و کیفیت محصولات به شمار می آیند. تحقیقات نشان داده که  بیش از ۹۰ درصد گیاهان دنیا با یکی از انواع مایکوریزا همزیستی دارند و بدون این ارتباط عملکرد کامل و مطلوبی ندارند.

مایکوریزا به چه شکل هستند؟

شبکه‌ای از رشته‌های قارچی به نام هیف در اطراف ریشه ایجاد می‌کند. این شبکه مثل  یک سیستم جذب گسترده عمل کرده و محدوده جذب آب و عناصر غذایی را چندین برابر می کند. هیف‌های مایکوریزا عناصر فسفر، پتاسیم، آهن، روی و بسیاری از ریزمغذی‌های موجود در لایه‌های عمیق‌تر و غیرقابل‌دسترس خاک را استخراج می کنند و به ریشه می برند.همچنین، گیاه هم مقداری از قندها و ترکیبات آلی حاصل از فتوسنتز را در اختیار قارچ قرار می‌دهد. این امر موجب افزایش کارایی گیاه و خاک را بهبود می بخشد.

از مهمترین کارهایی که مایکوریزا انجام می دهند که می توانند به مقدار زیادی فسفر را جذب کنند. فسفری را که در خاک تثبیت و برای گیاه قابل استفاده نیست. مایکوریزا با ترشح اسیدهای آلی و افزایش سطح تماس با خاک، فسفر تثبیت‌شده را آزاد کرده و در اختیار ریشه قرار می‌دهد. در نتیجه ی این فرآیند، افزایش ریشه‌زایی، بهبود رشد اولیه، تقویت گل‌دهی و افزایش کیفیت میوه است. به همین دلیل گیاهانی که مایکوریزا دارند، معمولاً با مقدار بسیار کمتر کود فسفاته نیز عملکرد بهتری نشان می‌دهند.

از فواید دیگر مایکوریزا، این است که گیاه را در مقابل تنش های محیطی حفظ می کنند. در شرایط خشکی، هیف‌های قارچی مانند رشته‌های جذب‌کننده آب عمل کرده و کمک می‌کنند گیاه با کمبود رطوبت بهتر کنار بیاید. در زمین‌های شور، مایکوریزا با کاهش ورود یون‌های نمکی و افزایش جذب عناصر ضروری باعث افزایش تحمل گیاه می‌شود. حتی در خاک‌های آهکی و فقیر، گیاهان دارای مایکوریزا رشد بهتر و شاداب‌تری دارند.

از نظر بیماری‌ها نیز مایکوریزا نقش حفاظتی دارد. بسیاری از بیماری‌های قارچی ریشه مانند فیتوفتورا، پیتیوم و فوزاریوم با حضور مایکوریزا کاهش پیدا می‌کنند، این نوع قارچ‌ها، در فشای ریشه قرار می گیرند و اجازه نفوذ عوامل بیماری‌زا را نمی‌دهند. همچنین با تحریک سیستم دفاعی گیاه، مقاومت طبیعی گیاه افزایش می‌یابد.

مایکوریزا به چند دسته تقسیم می شوند؟

1-مایکوریزای آربسکولار (AMF) یا اندومایکوریزا که در بیشتر گیاهان زراعی و باغی وجود دارد. این نوع داخل ریشه نفوذ کرده و ساختارهای شاخه‌ای به نام آربسکولار تشکیل می‌دهد.

2- اکتومایکوریزا که بیشتر در درختان جنگلی مثل بلوط، صنوبر و کاج دیده می‌شود و شبکه‌ای بیرونی اطراف ریشه ایجاد می‌کند.

در کشاورزی و باغداری، مایکوریزا تأثیر چشمگیری بر محصولات دارد. درختانی باغی از قبیل پسته، انگور، گردو، سیب، مرکبات، زیتون، خرما و محصولات گلخانه‌ای مثل گوجه‌فرنگی، خیار، فلفل، بادمجان، سبزیجات، صیفی‌جات و گل‌های زینتی به‌شدت به این قارچ‌ها واکنش مثبت نشان می‌دهند. در نهالستان‌ها نیز استفاده از مایکوریزا هنگام کاشت نهال باعث افزایش استقرار، رشد سریع‌تر و کاهش تلفات می‌شود. در باغ‌های پسته که معمولاً با خاک‌های شور، آهکی و کم‌فسفر روبه‌رو هستند، استفاده از مایکوریزا یکی از مؤثرترین روش‌های تقویت رشد و افزایش محصول است.

مایکوریزا چه کاربردی دارند؟

این قارچ‌ها معمولاً به صورت پودر، گرانول یا مایع عرضه می‌شوند و کافی است هنگام کاشت بذر، نشا یا نهال با خاک اطراف ریشه تماس مستقیم داشته باشند. چون موجود زنده هستند، نباید همزمان با کودهای شیمیایی قوی یا سموم قارچ‌کش استفاده شوند، زیرا ممکن است آسیب ببینند. بهترین زمان مصرف آن‌ها در زمان کشت، انتقال نهال یا اول فصل رشد است.

از ویژگی های جالبی که مایکوریزا دارند این است که با یک‌بار استفاده معمولاً سال‌ها در خاک باقی می‌ماند و به‌مرور گسترش می یابند. فقط شخم عمیق، نمک بالا، سموم قارچ‌کش یا کمبود شدید مواد آلی ممکن است باعث کاهش فعالیت آن شود. استفاده از کمپوست، کود دامی پوسیده و مواد آلی باعث افزایش جمعیت این قارچ‌ها و بهبود عملکرد خاک می‌شود.

کشاورزانی که از مایکوریزا استفاده کرده‌اند، معمولاً تغییرات مثبتی مانند افزایش اندازه میوه، بهبود رنگ و طعم، افزایش قند میوه، رشد بهتر ریشه، کاهش مصرف کود و افزایش مقاومت گیاهان گزارش می‌کنند. به همین دلیل مایکوریزا تبدیل به یکی از ابزارهای اصلی در کشاورزی پایدار شده است.

در خاک‌های شور، ماسه‌ای و فقیر مانند خاک‌های کویری، مایکوریزا نقشی حیاتی دارد. این قارچ‌ها کمک می‌کنند گیاه در شرایط سخت محیطی زنده بماند و رشد کند. در گیاهانی مانند پسته، انگور و صیفی‌جات، وجود مایکوریزا معمولاً تفاوت چشمگیری در عملکرد نهایی ایجاد می‌کند.

نتیجه گیری:

مایکوریزا یکی از مؤثرترین، طبیعی‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه‌ها برای افزایش رشد، سلامت و بهره‌وری محصولات کشاورزی است و نقش مهمی در آینده کشاورزی ایفا می کند.